Süni intellekt artıq gələcəyin deyil, bu günün reallığıdır. Hər gün istifadə etdiyimiz telefonlardan və sosial şəbəkələrdən tutmuş təhsil, səhiyyə, bankçılıq və dövlət xidmətlərinə qədər həyatımızın demək olar ki, bütün sahələrində bu texnologiyaların təsirini hiss edirik. Texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə əsas suallardan biri budur: süni intellekt insan hüquqlarının qorunmasına xidmət edəcək, yoxsa onlar üçün yeni risklər yaradacaq?
Şübhəsiz ki, süni intellekt bəşəriyyət üçün böyük imkanlar vəd edir. O, informasiyaya çıxışı asanlaşdırır, xidmətlərin daha sürətli və səmərəli göstərilməsinə şərait yaradır, insanların gündəlik həyatını rahatlaşdırır. Xüsusilə əlilliyi olan şəxslər, yaşlı insanlar və müxtəlif səbəblərdən xidmətlərə çıxış imkanları məhdud olan qruplar üçün yeni texnologiyalar daha bərabər imkanlar yarada bilir.
Bu gün süni intellekt əsaslı tətbiqlər sayəsində insanlar saniyələr ərzində məlumat əldə edir, müxtəlif dillərdə ünsiyyət qurur, təhsil resurslarından istifadə edir və dövlət xidmətlərinə daha rahat çıxış əldə edirlər. Ən vacibi isə budur ki, texnologiya uzun müddət görünməyən və ya eşidilməyən insanların səsinin daha geniş auditoriyalara çatmasına imkan yaradır.
Lakin hər bir texnoloji inqilab kimi, süni intellekt də özü ilə yeni problemlər gətirir.
Son illər dünyada dezinformasiyanın yayılması, saxta xəbərlərin artması və “deepfake” texnologiyalarının inkişafı ciddi narahatlıq doğurur. Artıq süni intellekt vasitəsilə yaradılmış görüntü və videoların real olub-olmadığını müəyyənləşdirmək getdikcə çətinləşir. Bu isə insanların doğru məlumat almaq hüququna, ictimai etimada və demokratik proseslərə mənfi təsir göstərə bilər.
Risklər bununla da bitmir. Süni intellekt sistemləri tərəfindən qəbul edilən qərarlar bəzən tam şəffaf olmur. İşə qəbul, kreditlərin verilməsi, sosial xidmətlərdən istifadə və ya digər mühüm qərarların alqoritmlər vasitəsilə verilməsi müəyyən hallarda ayrı-seçkiliyə səbəb ola bilər. İnsanların hansı meyarlara əsasən qiymətləndirildiyini bilməməsi isə ədalət və bərabərlik prinsipləri ilə bağlı ciddi suallar yaradır.
Digər mühüm məsələ şəxsi məlumatların qorunmasıdır. Rəqəmsal dövrdə məlumat ən qiymətli resurslardan birinə çevrilib. İnsanların internetdəki fəaliyyəti, davranışları və seçimləri haqqında toplanan böyük həcmdə məlumatlar bir tərəfdən xidmətlərin təkmilləşdirilməsinə kömək etsə də, digər tərəfdən məxfilik hüququ üçün yeni təhdidlər yaradır. Buna görə də texnoloji inkişafla yanaşı, şəxsi məlumatların qorunması sahəsində güclü təminatların yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Məhz bu səbəbdən bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində süni intellektin etik və hüquqi çərçivələrinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılır. Getdikcə daha çox qəbul olunur ki, texnologiyanın inkişafı insan hüquqlarının hesabına baş verməməlidir. Əksinə, innovasiyalar insan ləyaqətinə, bərabərliyə, şəffaflığa və hüququn aliliyi prinsiplərinə xidmət etməlidir.
Bu prosesdə insan hüquqları institutlarının, ombudsman təsisatlarının, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının və beynəlxalq qurumların rolu xüsusilə böyükdür. Onlar yeni texnologiyaların insan hüquqlarına təsirini izləməli, mövcud riskləri vaxtında müəyyən etməli və insanların hüquqlarının etibarlı şəkildə qorunmasına töhfə verməlidirlər.
Süni intellektin yaratdığı çağırışlar artıq ayrı-ayrı ölkələrin sərhədlərini aşır. Dezinformasiya, kibertəhlükəsizlik, məlumatların qorunması və alqoritmik idarəetmə kimi məsələlər qlobal xarakter daşıyır. Buna görə də bu sahədə uğur yalnız beynəlxalq əməkdaşlıq, təcrübə mübadiləsi və ortaq yanaşmalar sayəsində mümkün ola bilər.
Əslində, bu gün qarşısında dayandığımız əsas məsələ texnologiyanın inkişafını dayandırmaq deyil, onu düzgün istiqamətləndirməkdir. İnsan hüquqlarını qoruyan, insan ləyaqətini ön planda tutan və cəmiyyətin rifahına xidmət edən süni intellekt gələcəyin ən böyük nailiyyətlərindən birinə çevrilə bilər.
Rəqəmsal əsrdə insan hüquqlarının müdafiəsi yalnız hüquqi və institusional məsələ deyil, həm də texnologiyanın hansı dəyərlər əsasında inkişaf etdirilməsi ilə bağlı seçimdir. Bu seçimin mərkəzində isə insan dayanmalıdır. Çünki texnologiyalar nə qədər inkişaf etsə də, onların əsas məqsədi insanın hüquq və azadlıqlarına xidmət etmək olmalıdır.
Ombudsman Aparatının
Mətbuat katibi
Araz Əsgərli
